Volgens de overlevering was hij groot en sterk. Niet verwonderlijk dat hij ridder wilde worden. Dat pakte anders uit: in plaats van een middeleeuwse yuppie werd Gerlachus een ordinaire huursoldaat, die er vrolijk op losknokte, loszoop en frank en vrij sex bedreef, terwijl zijn lieve vrouw eenzaam thuis wachtte. Maar zie, de snode Limburger kwam, bij het horen van het overlijden van zijn vrouw, tot inkeer en reed ter boetedoening op een ezel naar huis. Gerlachus maakte vervolgens pelgrimstochten naar Rome en Palestina. Teruggekeerd in zijn geboortestreek vestigde hij zich in een holle eik als kluizenaar. Dagelijks ging hij te voet naar het graf van Sint-Servatius in Maastricht om daar te bidden. Behalve op zaterdag, want dan ging hij naar Aken om een Mariabeeld lof te brengen.

De wonderen van Sint-Gerlachus waren er velen; hij kon water uit de nabijgelegen put in wijn veranderen, over water lopen ... Maar hij genoot vooral bekendheid als zogenaamde geselheilige. Dat wil zeggen dat hij zichzelf niet alleen kastijdde, maar ook anderen toestond hem er flink van langs te geven.
Op 5 januari 1164 stierf Gerlachus. Voor zijn dood weigeren de kloosterlingen van Meersen hem de Laatste Sacramenten toe te dienen. Gelukkig daalt Sint Servaas uit de hemel neer om de stervende te zalven. Gerlachus werd in zijn houten hutje in zijn boetekleed en ridderharnas begraven. De legende wil dat Servatius zelf voor het Heilige Oliesel zorgde dat Gerlachus in januari 1172 werd toegediend. Nadat in 1201 op zijn graf enkele wonderen waren gebeurd, werd in de buurt een klooster gebouwd, dat tussen 1218 en 1230 plaats maakte voor een adellijk vrouwenstift, dat uitgroeide tot een vermaard pelgrimsoord.

De in 1995 in verval geraakte ruïne werd onder aanvoering van Camille Oostwegel middels een grootscheepse renovatie omgetoverd tot het vermaarde Chateau St. Gerlach met zijn luxueuse hotelkamers en suites, een à la carte restaurant, bistrot, een Romeins zwembad met Kneippkuurafdeling en conferentiezaal. Gerlachus wordt afgebeeld als een kluizenaar of hij gaat gekleed in het habijt van de Norbertijnen. In de parochiekerk van het Limburgse Houthem worden zijn relieken bewaard. Daar bestaat ook een bedevaart. In de kerk van het Limburgse Roggel bevindt zich een achttiende-eeuws beeld van de heilige.

Ook in de St. Lambertus kerk te Oirsbeek bevindt zich een beeld van St. Gerlachus. Het hiernaast afgebeelde beeld is in 1978 gemaakt door de Duitse kunstenaar Kurt Preuss en is in hetzelfde jaar door Harmonie St. Gerlachus aangeboden aan de kerk.